Αποκατάσταση του ξωκλησιού του Σταυρού της Ράχης στην Απείρανθο Νάξου μετά από πολλά χρόνια φθοράς και εγκατάλειψης

Ο Τίμιος Σταυρός βρίσκεται περίπου 2,5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Απειράνθου, στο ύψωμα που είναι γνωστό ως Ράχη.

Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό μικρό κυκλαδίτικο ξωκλήσι, χτισμένο με ντόπια πέτρα και την απλότητα που χαρακτηρίζει την αγροτική εκκλησιαστική αρχιτεκτονική της Νάξου.

Ο ναός είναι μονόχωρος και καμαροσκέπαστος και στην ανατολική πλευρά διαμορφώνεται μικρή αψίδα, ενώ το μοναδικό άνοιγμα του ναού είναι η θύρα εισόδου στη νότια πλευρά. Στο εσωτερικό του διατηρείται μαρμάρινο τέμπλο, ένα από τα ιδιαίτερα στοιχεία του μικρού αυτού ναού.

Ο ναός στέκεται αγέρωχος σε ένα σκληρό μα και πανέμορφο τόπο και δεσπόζει στον χώρο με θέα στα γύρω νησιά που κόβει την ανάσα.

Η ακριβής χρονολόγηση του σημερινού κτίσματος δεν έχει μέχρι σήμερα τεκμηριωθεί με βεβαιότητα. Τοπικές αναφορές τοποθετούν την ανέγερση του Τιμίου Σταυρού στις αρχές του 19ου αιώνα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το μαρμάρινο τέμπλο του ναού, το οποίο έχει συσχετισθεί μορφολογικά με το τέμπλο της Ζωοδόχου Πηγής στη θέση Πιθαδάρης.

Ο Τίμιος Σταυρός της Ράχης αναφέρεται επίσης στις καταγραφές των πολυάριθμων εκκλησιών και ξωκλησιών της Απειράνθου ως ξεχωριστός ναός από τον Τίμιο Σταυρό του Πιθαδαριού.

Η ονομασία «Σταυρός της Ράχης» είναι βαθιά ριζωμένη στην τοπική μνήμη. Προφορικές μαρτυρίες Απεραθιτών ήδη από το πρώτο μισό του 19ού αιώνα αναφέρονται στον ναό με τη συγκεκριμένη ονομασία, ξεχωρίζοντάς τον από άλλα ξωκλήσια του Τιμίου Σταυρού της περιοχής.

Ο Τίμιος Σταυρός της Ράχης κατατάσσεται στη συλλογή του Wikimedia Commons στις «Byzantine churches in Naxos», που σημαίνει ότι θεωρήθηκε βυζαντινό μνημείο.

Στα βουνά της Απειράνθου, ο μικρός ναός του Σταυρού της Ράχης κουβαλά μέσα στις πέτρες του μνήμες πολλών χρόνων.

Το 1974, ο Γιώργος Βασιλείου Νανούρης, νέος τότε, είχε χαράξει διακριτικά στον τοίχο του μικρού ξωκλησιού τα αρχικά του:

«Γ.Β.Ν. 1974»

Ίσως τότε να μην μπορούσε να φανταστεί ότι, μισό αιώνα αργότερα, θα επέστρεφε στον ίδιο τόπο όχι για να αφήσει απλώς τα αρχικά του, αλλά για να συμβάλει στην αναγέννηση του ίδιου του ξωκλησιού.

Πενήντα και πλέον χρόνια μετά, ο Γιώργος Νανούρης μαζί με τα αδέλφια του Γιάννη, Νίκο και Μανώλη, αποκατέστησαν τον Σταυρό της Ράχης, με σεβασμό στην παλιά του μορφή και στην ιστορία του.

Η παλιά χάραξη του 1974 μπορεί να χάθηκε μέσα στην αποκατάσταση. Η ιστορία της όμως έμεινε.

Και ίσως σήμερα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία: εκεί όπου κάποτε ένα νέο παιδί χάραξε τρία γράμματα και μια χρονολογία, ο ίδιος άνθρωπος, μαζί με τα αδέλφια του, μισό αιώνα αργότερα, άφησαν ένα πολύ ουσιαστικότερο αποτύπωμα — τη φροντίδα τους για να διασωθεί το ξωκλήσι και να παραδοθεί στις επόμενες γενιές.

Με την πάροδο του χρόνου ο ναός είχε υποστεί σημαντικές φθορές και η ανάγκη διάσωσης και αποκατάστασής του είχε γίνει πλέον επιτακτική. Το 2025, με πρωτοβουλία του Γιώργου Βασιλείου Νανούρη, ξεκίνησε η διαδικασία για την αποκατάσταση του Τίμιου Σταυρού της Ράχης. Ο ίδιος ανέλαβε τη φροντίδα και την οργάνωση του έργου, με σκοπό να διασωθεί το παλιό ξωκλήσι και να διατηρηθεί ο αυθεντικός του χαρακτήρας.

Σε συνεργασία με τον Ενοριακό Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου Απειράνθου και τις αρμόδιες εκκλησιαστικές και αρχαιολογικές αρχές, ακολουθήθηκαν όλες οι προβλεπόμενες διαδικασίες για την έναρξη των εργασιών συντήρησης, επισκευής και αποκατάστασης.

Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν σύμφωνα με τις κατευθύνσεις των αρμόδιων υπηρεσιών και περιέλαβαν επεμβάσεις στις λιθοδομές και στους αρμούς, στα επιχρίσματα, στο δάπεδο και στα κουφώματα, καθώς και εργασίες συντήρησης και στερέωσης στοιχείων του εσωτερικού του ναού.

Η απομονωμένη θέση του ξωκλησιού και η απουσία οδικής πρόσβασης έκαναν το εγχείρημα ιδιαίτερα απαιτητικό.

Ιδιαίτερη φροντίδα δόθηκε στη διατήρηση του αυθεντικού χαρακτήρα του ξωκλησιού και στη χρήση υλικών και τεχνικών συμβατών με την παραδοσιακή κατασκευή του. Η αποκατάσταση ολοκληρώθηκε το 2026, διασώζοντας ένα κομμάτι της κληρονομιάς της Απειράνθου και μετατρέποντας παράλληλα το έργο σε μια πράξη μνήμης προς τους γονείς τους.

Ο Τίμιος Σταυρός της Ράχης συνδέεται και με την προφορική παράδοση της Απειράνθου. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση για την εικόνα της Παναγίας Απεραθίτισσας, κατά τη μεταφορά της εικόνας προς το χωριό υπήρξαν σημεία όπου η πορεία της σταμάτησε.

Ανάμεσά τους αναφέρονται ο Πιθαδάρης και ο Σταυρός της Ράχης, τόποι στους οποίους η παράδοση συνέδεσε την παρουσία της εικόνας με την ανέγερση εκκλησιών.

Η ιστορία του Τιμίου Σταυρού δεν περιορίζεται στους τοίχους του. Η πρόσβαση στον ναό γίνεται από παλιό μονοπάτι που ξεκινά από την Απείρανθο και συναντά σήμερα τον δρόμο προς τη Μουτσούνα.

Πρόκειται για τμήμα του ιστορικού λιθόστρωτου δικτύου που συνέδεε παλαιότερα τον ορεινό οικισμό της Απειράνθου με το λιμάνι της Μουτσούνας. Σε αρκετά σημεία το παλιό λιθόστρωτο διατηρείται ακόμη, αποτελώντας ένα ζωντανό ίχνος μιας εποχής κατά την οποία τα μονοπάτια αυτά αποτελούσαν τις βασικές αρτηρίες επικοινωνίας των κατοίκων.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, ανάμεσα στην πέτρα, τις ξερολιθιές και το ορεινό ανάγλυφο της ανατολικής Νάξου, βρίσκεται ο Σταυρός της Ράχης.