Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος στην Απείρανθο, το φημισμένο ορεινό κεφαλοχώρι της Ανατολικής Νάξου, αναβιώνει την Κυριακή της Τυροφάγου ή Τυρινής το έθιμο των Κουδουνάτων.
Πριν από τον πόλεμο Κουδουνάτοι ντύνονταν το Τυρνό Σαββάτο, την Τυρνή Κυριακή και την Καθαρή Δευτέρα. Είναι ένα από τα βασικότερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά της Απειράνθου και οργανώνεται με βάση την κοινότητα αναδεικνύοντας την συλλογική της ταυτότητα. Τηρείται αδιάλειπτα από πολύ παλιά ως σήμερα, ανεξάρτητα από δυσμενείς καιρικές συνθήκες.
Το ντύσιμο του Κουδουνάτου είναι ιεροτελεστία. Απαιτεί ιδιαίτερο χειρισμό και γνώση. Από το δέσιμο των κουδουνιών εξαρτάται το πόσο καλά θα μπορεί ο Κουδουνάτος να τα χτυπήσει. Δένονται σε χοντρό σκοινί με ιδιαίτερη δεξιοτεχνία. Οι κόμποι πρέπει να έχουν όλοι την ίδια φορά και να είναι από το μέσα μέρος. Αφού τοποθετηθούν στο σκοινί δένονται σφιχτά στη μέση, το σκοινί περνά χιαστί στον θώρακα και δένεται πίσω. Ο αριθμός των κουδουνιών πρέπει να είναι μονός, γιατί σύμφωνα με τις αντιλήψεις των Απεραθιτών ο μονός αριθμός είναι ο αρσενικός αριθμός γι’ αυτό και ο ευοίωνος. Ο Κουδουνάτος φορεί τα βοσκίστικα παπούτσια, τους αγριοδέτες, στο κεφάλι του φέσι και το πρόσωπο του παλιά ήταν καλυμμένο για να μην γνωρίζεται. Στο δεξί του χέρι κρατεί ένα ελαφρύ ξύλο, την σόμπα, που είναι βλαστός του φυτού νάρθηκας ο κοινός (ferula comunis) και φύεται σε διάφορες περιοχές του χωριού. Οι Κουδουνάτοι τρέχουν και πηδούν με συγκεκριμένο βάδισμα, προκειμένου να προκαλέσουν θόρυβο όσο γίνεται μεγαλύτερο. Ο θόρυβος αυτός αυξάνεται, όταν συγχρόνως συνοδεύεται από τους αλαλαγμούς και τις κραυγές των Κουδουνάτων, όπως συνέβαινε παλιά. Οι Κουδουνάτοι ντύνονται σε σπίτια σε διάφορα σημεία του χωριού και ομάδες ομάδες καταλήγουν στην Πλάτσα, όπου σύσσωμη η κοινότητα περιμένει να τους δει και να τους θαυμάσει. Η θέα του λυγερόκορμου, αεράτου Κουδουνάτου σου προκαλεί δέος, σε γεμίζει ένθεο ενθουσιασμό και ανατριχίλα και σε μεταφέρει σε άλλες εποχές. Προσπαθείς να τον εντοπίσεις σ’ ένα σημείο, αλλά δεν μπορείς, γιατί η μορφή του εγγράφεται αστραπιαία σε όλα τα σημεία του χώρου. Ο Κουδουνάτος, βάζοντας τα κουδούνια, αισθάνεται μια μεταμόρφωση στο βαθύτερο είναι του, διακατέχεται από θεία μανία και γίνεται κοινωνός των διονυσιακών χορών και τελετών. Πλημμυρισμένος από ένθεο οίστρο εκφράζει με το χορευτικό ρυθμό του χτυπήματος των κουδουνιών του, εσώτατους κραδασμούς του θρησκευτικού βυθισμού του.
Οι Κουδουνάτοι τρέχουν από σπίτι σε σπίτι σείοντας τα κουδούνια και προκαλώντας εκκωφαντικό θόρυβο, για να διώξουν μακριά το κακό.
Κάποια στιγμή, κι ενώ ο χορός και το γλέντι έχει ανάψει, οι Κουδουνάτοι ανοίγουν το χώρο, προκειμένου να περάσουν οι μόσκαροι και το νεαρό ζεύγος του Γαμπρού και της Νύφης.
Με προεξάρχον το ζεύγος, ο χορός ξεκινά και το γλέντι κορυφώνεται, όταν κάποιος από τους παρισταμένους αρπάζει τη Νύφη. Η καταδίωξη ξεκινά από τον σύζυγο και τους Κουδουνάτους, με αποτέλεσμα την επαναφορά της στον όμιλο των μοσκάρων.
Στ’ Απεράθου υπήρχε και το έθιμο της καβάλας. Κατά τη διάρκεια του χτυπήματος των κουδουνιών κάποιοι από τους παρευρισκόμενους προσπαθούσαν να καβαλήσουν τους Κουδουνάτους και να εξαφανιστούν. Αυτό ήταν μεγάλη προσβολή όχι για τον ένα, αλλά για το σύνολο των Κουδουνάτων. Σε περίπτωση που δεν προλάβαινε κάποιος να φύγει, τον χτυπούσαν αλύπητα όλοι μαζί με τις σόμπες. Αν έφευγε τον κυνηγούσαν σ’ όλο το χωριό. Για να αποτρέψουν την καβάλα οι Κουδουνάτοι κοίταζαν απειλητικά γύρω τους καλύπτοντας ο ένας τα νώτα του άλλου.
Ένα άλλο έθιμο ήταν το κόψιμο του κουδουνιού με μαχαίρι από τη μέση του Κουδουνάτου χωρίς να το αντιληφθεί. Κι αυτό εθεωρείτο προσβολή για τον Κουδουνάτο. Γι’ αυτό κάθε Κουδουνάτος είχε κάποιους δικούς του να τον παρακολουθούν για να μην του κόψουν κανένα κουδούνι, μας λέει ο Γιώργος Ελευθερίου. Η καβάλα και το κόψιμο του κουδουνιού ήταν αφορμή για επικίνδυνους καβγάδες. «Το κόψιμο του κουδουνιού σήμαινε φονικό. (Γ.Γιαννούλης 2009 σ.299)».
Εκτός τούτου όμως το κουδούνι ήταν ιερό αντικείμενο για τον βοσκό και ο Κουδουνάτος ήταν πολύ δεμένος με τα κουδούνια που φορούσε. Ήταν αντικείμενα με μεγάλη συμβολική αξία για τον βοσκό. Συμβόλιζαν την ιδιότητα του, αλλά και το κοπάδι, τη συνέχεια της μάντρας αφού κληροδοτούνταν από πατέρα σε γιό, την ταυτότητα του άντρα, πρόβαλαν το κύρος του βοσκού και αποτελούσαν δείκτη της οικονομικής και κοινωνικής δύναμης του. Επίσης, σαν υλικά αντικείμενα είχαν μεγάλη αξία, αφού, εκτός από την ποσότητα του χαλκού που χρησιμοποιούσαν για να τα φτιάξουν, έβαζαν και μεγάλη ποσότητα ασημιού, που ανέβαζε κατά πολύ την αξία τους. Γι’ αυτό και γίνονταν αντικείμενα κλοπής.
Σε κείμενο στην προσωπική της σελίδα, η Γαλήνη Μπαρδάνη γράφει: Η Τυρνή Κυριακή στο χωριό μου είναι λόγος ύπαρξης,σημείο αναφοράς. Δεν είναι καρναβάλι. Υπάρχει λόγος που συμβαίνουν όλα, μα πάνω απ’ όλα για μένα είναι τιμή. Είναι τιμή για όσους έρχονται και για όσους έφυγαν. Η Τυρνή Κυριακή στο χωριό μου,είναι ο μόνος λόγος που θα ‘θελα να ‘χα γεννηθεί άντρας. Αλλά από εκείνους με τα παντελόνια και κατ’ επέκταση, με τα κουδούνια.