«Win», «free», «love», ή στη γλώσσα μας «κέρδισε», «δωρεάν», «αγάπη». Αν δεν υπήρχαν τα εισαγωγικά ώστε να διαχωρίζουν νοηματικά αυτές τις τρεις λέξεις, αν δηλαδή ήταν η νοηματική σύνθεση του «κέρδισε δωρεάν αγάπη», το νόημα της δημοσιογραφίας μπορεί να ήταν ρομαντικό (και ίσως σε εκείνη την περίπτωση στερούταν έρευνας) αλλα σίγουρα δεν θα είχε την επικινδυνότητα της αυθυπαρξίας της κάθε λέξης ξεχωριστά.
Τρεις λέξεις που χωρούν σε ένα πρωτοσέλιδο και, με τις κατάλληλες υποσχέσεις γύρω τους, μπορούν να πουλήσουν σχεδόν οτιδήποτε -αλλά το κυριότερο και το πιο ύπουλο, να στρατολογήσουν πρόβατα στο μαντρί της στρατευμένης (ο θεός να την κάνει) ενημέρωσης.
Καθεμία από τις λέξεις απευθύνεται σε μια διαφορετική εκδοχή της ανθρώπινης ανάγκης: να αποκτήσουμε κάτι που μας λείπει, να μας προσφερθεί κάτι χωρίς αντάλλαγμα, να αισθανθούμε ότι κάποιος μας επιθυμεί.
Στο «Ink» του Ντάνι Μπόιλ, αυτή η μικρή γλωσσική συνταγή περιέχει μια ολόκληρη αντίληψη για τη δημοσιογραφία: ο αναγνώστης γίνεται κάποιος του οποίου την επιθυμία πρέπει πρώτα να αναγνωρίσεις και έπειτα να κρατήσεις διαρκώς ανικανοποίητη, ώστε να επιστρέψει για το επόμενο φύλλο. Σε αυτή τη φόρμα, η είδηση αποκτά εκτός από κίτρινο χρώμα και μια άλλη αξία, ανάλογα με την ικανότητά της να υπόσχεται μια συγκίνηση.
Μεταφέροντας στον κινηματογράφο το ομώνυμο θεατρικό έργο του Τζέιμς Γκρέιαμ, ο οποίος υπογράφει και το σενάριο, ο Μπόιλ μας μεταφέρει στο 1969, όταν ο Ρούπερτ Μέρντοχ απόκησε τη βρετανική εφημερίδα «The Sun» και ανέθεσε στον Λάρι Λαμπ τη μεταμόρφωσή της στο σκουπίδι που είναι μέχρι και τις μέρες μας. Ο Γκάι Πιρς υποδύεται τον ιδιοκτήτη και ο Τζακ Ο’Κόνελ τον δημοσιογράφο που θα δώσει στην επιχειρηματική φιλοδοξία καθημερινή ύλη, γλωσσικό ύφος και όψη. Μια τέτοια ιστορία προσφέρεται για εκ βαθέων μελέτη της τέταρτης εξουσίας ακριβώς επειδή παρακολουθεί τη στιγμή κατά την οποία μια επαγγελματική ευκαιρία αποκτά συνέπειες πολύ μεγαλύτερες από εκείνες που μπορούν, ή θέλουν, να υπολογίσουν οι συμμετέχοντες.
Υπάρχει κάτι αυθεντικά ελκυστικό στην ιδέα μιας εφημερίδας που θα καταφέρει να μιλήσει στο πόπολο όπου ο καθωσπρεπισμός της ενημέρωσης έχει συνηθίσει να αντιμετωπίζει ψηλομύτικα. Η μπανάλ καθημερινότητά τους, η τηλεόραση που βλέπουν, οι επιθυμίες/φιλοδοξίες τους και το επιθεωρησιακής κοπής χιούμορ τους δικαιούνται χώρο στον δημόσιο λόγο. Αυτή η αφετηρία δίνει στην ταινία την ουσιαστική της αμφισημία. Το αίτημα της αντιπροσώπευσης είναι υπαρκτό και η περιφρόνηση των ελίτ επίσης. Μέσα σε αυτή τη ρωγμή εγκαθίσταται, όμως, η βολική πεποίθηση ότι όποιος γνωρίζει τι αγοράζει/επιθυμεί το κοινό, γνωρίζει και τι χρειάζεται. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο είναι ο χώρος μέσα στον οποίο αναπτύσσεται το «Ink». Μια εφημερίδα μπορεί να αναγνωρίζει τις επιθυμίες του αναγνώστη της και συγχρόνως να περιορίζει τον ορίζοντά του σε αυτές· μπορεί να μιλά τη γλώσσα του, να μοιράζεται την αγανάκτησή του και να τον εκπαιδεύει σταδιακά να θεωρεί αξιόπιστο μόνο ό,τι επιβεβαιώνει την εικόνα που έχει ήδη σχηματίσει για τον κόσμο. Κάπως έτσι η οικειότητα μετατρέπεται σε τεκμήριο αλήθειας· κι όταν η κυκλοφορία παρουσιάζεται ως καθημερινό δημοψήφισμα, κάθε εμπορική επιτυχία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ηθική δικαίωση.
Στην πραγματικότητα, η κινητική ενέργεια με την οποία ο Μπόιλ προσεγγίζει αυτή τη μεταμόρφωση έχει ενδιαφέρον. Υπό το βλέμμα του, η ίδια η κατασκευή της εφημερίδας αποκτά την έξαψη μιας συλλογικής περιπέτειας, μέσα στην οποία η επινοητικότητα, η φιλοδοξία και η παραβίαση των κανόνων τροφοδοτούν η μία την άλλη. Ο θεατής καλείται να αναγνωρίσει τη γοητεία αυτής της δημιουργικής ορμής, προτού σταθεί στις συνέπειές της, κάτι που επιτυγχάνεται στις δύο πρώτες πράξεις, λίγο πριν τεθεί ένα σοβαρό ηθικό δίλλημα. Εδώ βρίσκεται και η πιο εύθραυστη ισορροπία της σκηνοθεσίας: η απόλαυση που προσφέρει η άνοδος πρέπει να συνυπάρξει με τη συνείδηση του κόστους της. Το θέαμα κινδυνεύει διαρκώς να χαρίσει στους πρωταγωνιστές την ίδια ασυλία που εκείνοι μαθαίνουν να κατασκευάζουν μέσα από τα πρωτοσέλιδα.
Ο ρόλος του Ο’Κόνελ επιτρέπει να δούμε την ευθύνη ως διαδοχικές επιλογές, και το καταφέρνει εύκολα καθώς η φιλοδοξία σπανίως ζητά εξαρχής την ολοκληρωτική εγκατάλειψη των αρχών. Αρχικά εμφανίζεται ως απόκλιση, μία εξαίρεση, μια προσωρινή υποχώρηση, μια υπέρβαση που υποτίθεται ότι επιβάλλουν οι περιστάσεις, μέχρι η προηγούμενη εξαίρεση να γίνει «το μέτρο της επόμενης».
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το σύνθημα «Free speech, free minds», τυπωμένο στον χώρο εργασίας, αποκτά μια σχεδόν οδυνηρή ειρωνεία. Η ελευθερία του λόγου παρουσιάζεται ως αυτονόητη εγγύηση της ελευθερίας της σκέψης, ενώ ανάμεσά τους παρεμβάλλονται η ιδιοκτησία, η επιλογή, η ιεράρχηση και η επανάληψη. Ποιος έχει τη δυνατότητα να μιλήσει; Ποιος αποφασίζει ποια φωνή θα ακουστεί περισσότερο ηχηρά ώστε να ξεχωρήσει; Πόσο ελεύθερα μπορεί να σκεφτεί κάποιος όταν η καθημερινή του επαφή με την πραγματικότητα οργανώνεται γύρω από τους ίδιους φόβους και τις ίδιες υποσχέσεις;
Η ταινία προσφέρει έτσι έδαφος για μια πιο απαιτητική συζήτηση από την εύκολη καταδίκη του «κακού κίτρινου Τύπου».
Η δημοσιογραφική ελευθερία χρειάζεται θεσμική προστασία, αλλά και συνείδηση της δύναμης που ασκείται στο όνομά της. Η επίκλησή της ως απάντησης σε κάθε κριτική μπορεί να μετατρέψει ένα δημοκρατικό δικαίωμα σε καταφύγιο επαγγελματικής ανευθυνότητας. Όταν η εφημερίδα ταυτίζει τον εαυτό της με τον λαό, αρχίζει να αντιμετωπίζει κάθε αμφισβήτησή της ως επίθεση στους ίδιους τους αναγνώστες της.
Η ατάκα «Δεν μπορείς να συλλάβεις τον Άγιο Βασίλη» (και όλη αυτή η σεκάνς με την καθοδήγηση του νεαρού αγοριού που κρίνει με κατεύθυνση τα γεγονότα) συμπυκνώνει, μέσα στην κωμική της υπερβολή, αυτή τη δύναμη της δημόσιας εικόνας.
Στην Τρίτη, και πιο ουσιαστική πράξη, οι επιλογές που θα παρθούν σχετικά με μια απαγωγή και τη δημοσιοποίηση της, ανοίγουν περισσότερο τη βεντάλια αυτής της συζήτησης. Το ερώτημα για το πότε η προβολή μιας υπόθεσης βοηθά και πότε βλάπτει δεν διαθέτει μια απάντηση που να απαλλάσσει τον δημοσιογράφο από την ευθύνη της απόφασης. Η δημοσιοποίηση μπορεί να κινητοποιήσει, να συγκεντρώσει πληροφορίες, να ασκήσει πίεση, μπορεί επίσης -όπως και θα κάνει- να εκθέσει ανθρώπους, να μεταβάλει τη συμπεριφορά των εμπλεκομένων και να κάνει μια ήδη επικίνδυνη κατάσταση ακόμη πιο απρόβλεπτη. (Η συγκεκριμένη ιστορία συνδέεται με την πραγματική απαγωγή της Μιούριελ ΜακΚέι, η οποία προσθέτει ένα ανθρώπινο βάρος στη διαδρομή της εφημερίδας).
Ο διαχωρισμός λοιπόν του «ιδιωτικό» και «δημόσιο» αποκτούν τότε τη σκληρότητα μιας απόφασης που λαμβάνεται πάνω στη ζωή κάποιου άλλου. Εδώ πρέπει να θυμηθούμε ότι είναι σχεδον πάντα αυταπόδεικτο ότι το ενδιαφέρον του κοινού και το δημόσιο συμφέρον απέχουν συχνά πολύ μεταξύ τους. Η περιέργεια μπορεί να είναι μαζική χωρίς να αποκτά γι’ αυτό ηθική νομιμοποίηση και η προσωπική οδύνη παραμένει προσωπική ακόμη κι όταν εκατομμύρια άνθρωποι έχουν μάθει δημόσια το όνομα εκείνου που την υφίσταται. Το πιο ανησυχητικό σημείο βρίσκεται στη στιγμή που η ανάγκη της εφημερίδας να συνεχίσει την ιστορία αρχίζει να υπερισχύει της ανάγκης του ανθρώπου… να βγει από αυτήν.
«Οι άνθρωποι χρειάζονται ιστορίες»· εντάξει, το δεχόμαστε. Χρειαζόμαστε συνδέσεις ανάμεσα στα γεγονότα, κίνητρα πίσω από τις πράξεις, μια μορφή μέσα στην οποία θα αντέξουμε το χάος. Η επιθυμία μας να πιστεύουμε ότι τα πράγματα συμβαίνουν για κάποιον λόγο έχει τη δική της βαρύτητα και απαιτεί μια ανάλογης βαρύτητας ευαισθησία. Μια συνεκτική εξήγηση μπορεί να μας ανακουφίζει προτού προλάβουμε να εξετάσουμε αν είναι αληθινή. Ένας αναγνωρίσιμος ένοχος προσφέρει μεγαλύτερη συναισθηματική ικανοποίηση από ένα πλέγμα ευθυνών, συμπτώσεων και αβεβαιοτήτων.
Σε αυτό το σημείο το «Ink» αφορά άμεσα το παρόν, χωρίς να χρειάζεται να του επιβάλουμε μια μηχανική αντιστοιχία με κάθε σημερινή πλατφόρμα. Η ανάγκη για αδιάκοπη διέγερση, η αξιολόγηση της πληροφορίας με βάση την αντίδραση που προκαλεί, η μετατροπή της αγανάκτησης σε λόγο επιστροφής… κάθε ένα ξεχωριστά και όλα αυτά μαζί. Το πρωτοσέλιδο έχει πλέον πάντα τη δύναμη να ορίζει τι αξίζει να συζητηθεί και με ποιους όρους. Η δημοκρατία επηρεάζεται βαθιά όταν οι πολίτες συναντούν τον κόσμο κυρίως μέσα από αφηγήσεις σχεδιασμένες για να τους κρατούν θυμωμένους, φοβισμένους ή μονίμως πεινασμένους για την επόμενη αποκάλυψη.
Η πιο γόνιμη ανησυχία που αφήνει η ταινία αφορά τελικά και τη δική μας συμμετοχή.
Σε αυτή τη συνάρτηση, η ευθύνη παραμένει άνισα κατανεμημένη, καθώς εκείνος που κατέχει το μέσο διαθέτει δύναμη ασύγκριτη με εκείνον που αγοράζει ένα φύλλο, ωστόσο, η επιτυχία αυτής της σχέσης προϋποθέτει τη συνάντηση μιας επιχειρηματικής στρατηγικής με πραγματικές ανθρώπινες ανάγκες. Το «Ink» μας ζητά να κοιτάξουμε τι αναζητούμε όταν λέμε ότι θέλουμε να ενημερωθούμε, πόση αβεβαιότητα αντέχουμε και πόσο πρόθυμα εμπιστευόμαστε εκείνον που μας προσφέρει μια βολική εξήγηση.
Το μελάνι αφήνει τον πιο επίμονο λεκέ όταν οι τρόποι με τους οποίους μάθαμε να διαβάζουμε την είδηση γίνονται τρόποι με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε τους άλλους. Τότε το πρωτοσέλιδο συνεχίζει να λειτουργεί διαχρονικά, και να αφήνει απότύπωμα πολύ μετά την ημέρα που τυπώθηκε. Έχει εγκατασταθεί μέσα στη γλώσσα μας, στις υποψίες μας, στις βεβαιότητές μας, και από εκεί εξακολουθεί να συμμετέχει στη δημοκρατία μας.
Κάνε like στη σελίδα μας στο Facebook
Ακολούθησε μας στο Twitter
Κάνε εγγραφή στο κανάλι μας στο Youtube
Γίνε μέλος στο κανάλι μας στο Viber
– Αναφέρεται ως πηγή το ertnews.gr στο σημείο όπου γίνεται η αναφορά.
– Στο τέλος του άρθρου ως Πηγή
– Σε ένα από τα δύο σημεία να υπάρχει ενεργός σύνδεσμος